Κυριακή, 10 Σεπτεμβρίου 2017 20:36

Η επαγγελματική εκπαίδευση του σύγχρονου χορού: ένα συνεχές πείραμα

zechas timos arthro xorouΦωτογραφία: Από την παράσταση: "Homo Sapiens" 2013, σε Χορογραφία Τατιάνας Λοβέρδου, Θέατρο Απόλλων.



του Τίμου Ζέχα

Επιμέλεια: Χρύσα Καλλιάφα

 

- Τι είναι σύγχρονος χορός στην εποχή που διανύουμε; Τι χρειάζεται να διδάξουμε σε ένα επαγγελματικό μάθημα σύγχρονου χορού; Ποιο είναι το κατάλληλο παιδαγωγικό πλαίσιο;

Ως σύγχρονο χορό ορίζουμε τον χορό τον οποίο κάνουμε σήμερα και που ακολουθεί τις σύγχρονες τάσεις κι εξελίξεις: στην τέχνη, στην τεχνολογία, στην βιολογία, στην παιδαγω-γική, στην οικονομία, στην οικολογία και εν γένει στην κοινωνία. Κι ενώ παλαιότερα χαρακτηρίζονταν από τεχνικές και μεθόδους που υποστήριζαν συγκεκριμένες φόρμες χορού, σήμερα υπάρχει περισσότερο μια συνεχής τάση αναζήτησης νέων μορφών κίνησης και δυναμικών. Για παράδειγμα θα δούμε πολύ συχνά σε παραστάσεις σύγχρονου χορού να εμπεριέχονται ακροβατικά, πολεμικές τέχνες, θέατρο, παντομίμα, video art, η χρήση της τεχνολογίας, κάθε είδους performance, ζογκλερικά, κίνηση με βάση το μπαλέτο ενώ η πα-ράσταση μπορεί να διαδραματίζεται σε συμβατικούς χώρους (θέατρο) αλλά και μη συμβατικούς χώρους (ο δρόμος, μια γκαλερί, ένα σπίτι, μέσα μαζικής μεταφοράς, η χρήση του διαδικτύου [live streaming] κ.α.). Οι καλλιτέχνες μπορεί να αναφέρονται σε μια ποικιλία θεμάτων κοινωνικού ή ψυχολογικού περιεχομένου, ακτιβιστικού ή διαδραστικού χαρακτήρα, ή όποιου άλλου θέματος δίχως περιορισμό.

Λόγω αυτής της συνεχούς αναζήτησης, τα χορογραφικά έργα του σύγχρονου χορού βασί-ζονται συχνά σε θεματολογίες που συνοδεύονται από έρευνα. Ερευνώ σημαίνει αναζητώ, πειραματίζομαι, ανακαλύπτω, εφεύρω, άσχετα τελικά με το πόσο επιτυχής ή όχι είναι αυτή η έρευνα και τα αποτελέσματά της για τον κάθε δημιουργό. Η έρευνα και οι μέθοδοι που ακολουθεί ένας χορογράφος στην χορογραφική διαδικασία μπορεί να οδηγήσουν με τον καιρό στην διαμόρφωση ενός συγκεκριμένου τρόπου εκπαίδευσης ή συστήματος χορού κοκ. Αυτά με τη σειρά τους θα μπορούσαν να αποτελέσουν την προσωπική σφραγίδα του δημιουργού ή να φέρουν μια καινοτομία στο πεδίο του σύγχρονου χορού. Σε κάποιες περιπτώσεις το στυλ ή ο τρόπος μπορεί να γίνει δημοφιλής ανάμεσα στα μέλη της ευρύτερης χορευτικής κοινότητας, συνεισφέροντας έτσι στην εξέλιξη της τέχνης του σύγχρονου χορού.

Συμπεραίνουμε λοιπόν πως ο σύγχρονος χορός εξελίσσεται συνεχώς μέσα από τη δημιουργική έρευνα και την διαδικασία της παράστασης. Επομένως, η διδασκαλία του σύγχρονου χορού χρειάζεται κι αυτή να προσαρμόζεται ανάλογα με τις εκάστοτε τάσεις και εξελίξεις.

Σήμερα η επαγγελματική εκπαίδευση στον σύγχρονο χορό τείνει να λάβει την μορφή ενός συνεχούς πειράματος, παρά μιας δεδομένης ακολουθίας τυπικών και δεδομένων ασκήσεων κι αισθητικών μορφών όπως παλαιότερα. Οι παλαιότερες μορφές, τα συστήματα ή μέθοδοι (Cunningham, Graham, Limon, release technique περισσότερο ή λιγότερο φορμαλιστικές κοκ. για να αναφέρουμε μερικά) εξακολουθούν να αποτελούν την πλούσια κλη-ρονομιά του χορού. Μπορούμε ακόμη να αντλούμε στοιχεία από όλα αυτά έχοντας όμως υπόψη ότι τα πράγματα συνεχώς εξελίσσονται και διαμορφώνονται εκ νέου.

Η μεγάλη ποικιλία των χορευτικών-κινητικών στυλ και η ευρεία διάδοση του αυτοσχεδια-σμού στην δημιουργική διαδικασία απαιτεί ένα σώμα-νου που να μπορεί να ανταποκριθεί σε πολλούς διαφορετικούς τρόπους κίνησης καθώς και σε προκλήσεις. Αυτό σημαίνει ότι η εστίαση χρειάζεται περισσότερο να δοθεί στις φυσικές αρχές που διέπουν την κίνηση κι ενυπάρχουν σε κάθε κινητική δραστηριότητα, παρά στην φόρμα. Η εκάστοτε φόρμα του χορού είναι ο φορέας αυτών των αρχών (και των ψυχικών δυνάμεων του ατόμου) και όχι το κυρίως θέμα. Η τέχνη του χορού είναι μια αντιληπτική, εκφραστική τέχνη. Αφορά δηλαδή στην αισθητηριακή αντίληψη, σε σχέση με την δομική και λειτουργική ακεραιότητα του σώματος (functional & structural integration of the body).

Υπάρχει επίσης η τάση να θέλουμε να βρεθεί ο 'ένας', σωστός τρόπος κίνησης, αλλά θα λέγαμε ότι υπάρχουν περισσότερες από μία καλές κι αποτελεσματικές επιλογές ανάλογα με το τι θέλει να επιτύχει κανείς και σε ποιον σωματότυπο αναφερόμαστε. Όπως λέει και ο Deane Juhan στο βιβλίο του Job's Body (σελ.142): "Ας είμαστε επιφυλακτικοί με την υιοθέτηση οποιασδήποτε στάσης, θέσης (σώματος), τρόπου άσκησης ή επαναλαμβανόμενης πρακτικής σαν να είναι τέλεια ή ιδεατή ή η καλύτερη. Μόνο η διαρκής ποικιλία προκαλεί την πλήρη εγρήγορση του ανθρώπινου συστήματος μέσα στο βίωμα".

Σύμφωνα με αυτά δεν θα ήταν λάθος να πούμε αυτό που υποστηρίζει και ο Frey Faust (θεμελιωτής της εκπαιδευτικής πλατφόρμας Axis Syllabus), ότι στην πραγματικότητα δεν υπάρχει τεχνική του σύγχρονου χορού σήμερα. Υπάρχει περισσότερο η ανάγκη δημιουργίας ενός εκπαιδευτικού πλαισίου με σκοπό την συγκέντρωση εργαλείων, γνώσεων και μεθόδων που να αφορούν στην κινητική εκπαίδευση των χορευτών του σήμερα. Ένα πλαίσιο που ανταποκρίνεται στις διαφορετικές συνθήκες του ερευνητικού και πλουραλιστικού μοντέλου το οποίο έχει διαμορφωθεί στην διεθνή χορευτική καλλιτεχνική σκηνή. Ένα πλαίσιο μάθησης που θα συμπεριλαβάνει τις τρέχουσες γνώσεις της βιομηχανικής και φυσιολογίας του σώματος, εφαρμοσμένη (βιωματική) φυσική κι ανατομία, διαχείριση ρίσκου κι εξοικονόμιση ενέργειας, την εκπαίδευση της αντίληψης, τεχνικές ενσωμάτωσης ή σωματοποίησης, ικανότητες συνεργασίας, την ανάπτυξη της δημιουργικότητας, τη σημασία της μουσικότητας και του ρυθμού, αισθητικές προσεγγίσεις καθώς και την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης, για να αναφέρω κάποια βασικά. Επιπλέον οφείλουμε να συμπεριλάβουμε τις εξελίξεις στις επιστήμες της παιδαγωγικής, της ψυχολογίας, της κοινωνιολογίας κι ανθρωπολογίας, δηλαδή τα βασικά εργαλεία για την τέχνη της διδασκαλίας. Όλες αυτές οι πληροφορίες και πρακτικές γνώσεις θα μπορούν να φιλτράρονται και να ανανεώνονται ανάλογα με τις αναδυόμενες ανάγκες.

Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να ξεκαθαρίσω ότι επιθυμώ να συνδέσω την έννοια του χορευτή-καλλιτέχνη με αυτή του χορευτή-δασκάλου και χορευτή-μαθητή. Καθώς οι μαθητές του σήμερα είναι δυνάμει οι μελλοντικοί καλλιτέχνες και δάσκαλοι του χορού.

Ως δάσκαλος μεθόδων σωματοποίησης (ή ενσωμάτωσης, embodiment), και σύγχρονου χορού σε επαγγελματική σχολή χορού έχω κάνει κάποιες παρατηρήσεις μέσα από την εμπειρία μου κι έχω έρθει αντιμέτωπος με κάποιες προκλήσεις. Οι προκλήσεις αυτές είναι περισσότερο ηθικού περιεχομένου και με έχουν απασχολήσει σε σχέση με τις ποιοτικές διαφορές που αναπτύσσει ένα άτομο στο χαρακτήρα του και τη συμπεριφορά του. Ποιο είναι αυτό το στοιχείο ή τα στοιχεία που καλλιεργεί η εκπαίδευση του χορού πέρα από την εκμάθηση δεξιοτήτων; Ποια μπορεί να είναι η προσφορά του καλλιτέχνη;

Περισσότερο λοιπόν αναδύονται ερωτήματα, ενώ οι όποιες απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά προκύπτουν και δοκιμάζονται κάθε φορά μέσα από την πρακτική της ζωντανής διδασκαλίας:

- Πώς το παιδαγωγικό πλαίσιο της διδασκαλίας που ακολουθούμε υποστηρίζει την εξέλι-ξη και ανάπτυξη των ατόμων;
- Κατά πόσο η εκπαίδευση υποστηρίζει την υγιή ανάπτυξη ατόμων ή αλλοτριώνεται λόγω του ανταγωνιστικού εργασιακού, καλλιτεχνικού, πολιτιστικού, κοινωνικού περιβάλλοντος;
- Ποια μέσα χρησιμοποιούνται; Και πόσο αποτελούν συνειδητές επιλογές; Τα μέσα είναι διαφορετικά από το σκοπό;
- Ο ανταγωνισμός είναι ο μοναδικός τρόπος για να δημιουργήσεις κίνητρα για ανάπτυξη; Ποιο είναι το ψυχικό κόστος του ανταγωνισμού;
- Εκπαιδεύουμε άτομα με ανεξάρτητη δημιουργική σκέψη κι ενσυναίσθηση για τον εαυτό τους και τους γύρω τους ή καλλιεργούμε τον ναρκισσισμό τους και την ανταγωνιστική συμπεριφορά τους; Ή μήπως στον αντίποδα γίνονται μαλθακοί; Που βρίσκεται η διαχωριστική γραμμή;
- Το μοντέλο "όλα για την επιτυχία" εξυπηρετεί εν τέλει την κοινωνία μας; Τί εννοούμε με την επιτυχία;
- Πώς εκπαιδεύουμε καλλιτέχνες μέσα από την ζωντανή παρουσία του σώματος-εαυτού;
- Πώς τα άτομα αναπτύσσουν την ικανότητα να συνάπτουν υγιείς, ειλικρινείς κι εποικοδομητικές σχέσεις συνεργασίας με τους άλλους;

Αν, ως δάσκαλος, δημιουργήσω ένα ασφαλές περιβάλλον και ενθαρρύνω τους μαθητές μου να έχουν μια πιο ουσιαστική επάφη με τον εαυτό τους, αυτό φέρνει κάποιες προκλήσεις. Κατά τη δημιουργική αλλά κι εκπαιδευτική διαδικασία του χορού, δάσκαλος και μαθητής έρχονται αντιμέτωποι με την προσωπικότητά τους, την ευαισθησία τους και την τρωτό-τητα τους. Πώς μπορεί ο δάσκαλος να υποστηρίξει την διαδικασία του μαθητή με ενσυναί-σθηση γνωρίζοντας ότι η χορευτική εκπαίδευση είναι απαιτητική; Από πού πηγάζει η δύναμη; Πώς κάποιος βρίσκει τη δύναμη στην ευαισθησία χωρίς να γίνεται υπερβολικά ευάλωτος; Η ευαισθησία σημαίνει τρωτότητα; Είναι η τρωτότητα ένα φυσικό ανθρώπινο χαρακτηριστικό; Η ευαισθησία και η ευθιξία είναι απαραίτητα το ίδιο;

Έχω την αίσθηση ότι αν θέλω να παραμείνω ειλικρινής με τον εαυτό μου και τους μαθητές αξίζει τον κόπο να δεχτώ να αντιμετωπίσω κάποιες προκλήσεις. Να εκθέσω τον εαυτό μου ως δάσκαλο και ως ανθρώπινο ον που μοιράζεται την γνώση και την πληροφορία και που μπορεί να κάνει λάθη (και τα παραδέχεται αναλαμβάνοντας την ευθύνη γι αυτό) από το να προσποιούμαι την αυθεντία και τον "γκουρού" που γνωρίζει τα πάντα. Να μην φοβάμαι να είμαι ταπεινός, απλός, αναγνωρίζοντας ότι είμαι υπεύθυνος να σταθώ πλάι στη διαδικασία του μαθητή (χωρίς να πατώ τα χνάρια του). Να σεβαστώ και τις δύο διαδικασίες, την δική μου και του μαθητή ως ξέχωρες παρόλο που βαδίζουν πλάι πλάι. Και σε αρκετές περι-πτώσεις να αναγνωρίζω ότι οι μαθητές συχνά είναι οι δάσκαλοι και οι δάσκαλοι είναι οι μαθητές.

Επίσης είναι χρήσιμο σε έναν εκπαιδευτικό οργανισμό να μπορούν οι δάσκαλοι ίδιων ή διαφορετικών μαθημάτων να συνεργάζονται. Να παρακολουθούν ο ένας το μάθημα του άλλου και να μοιράζονται την εποικοδομητική κριτική μεταξύ τους. Πώς μπορούν τα διαφορετικά μαθήματα να λειτουργούν συμπληρωματικά; Πώς εργάζονται όλοι μαζί (χωρίς ανταγωνισμό, αναγνωρίζοντας την διαφορετικότητα) για ένα κοινό στόχο-αποτέλεσμα; Ίσως να υπάρχουν συνεργάτες που αισθάνονται παραμερισμένοι από μια πιο κεντρική ομάδα του εκπαιδευτικού οργανισμού. Πώς οι διαφορετικοί δάσκαλοι βρίσκουν κοινές γραμμές επικοινωνίας; Ο ανταγωνισμός είναι ο μόνος τρόπος για να δημιουργούμε τις απαραίτητες ζυμώσεις και κίνητρα για εξέλιξη;

Με ποιο τρόπο οι μαθητές λαμβάνουν την ευθύνη του εαυτού τους και της εκπαιδευτικής τους διαδικασίας χωρίς να περιμένουν τα πάντα από το δάσκαλο; Πώς ενεργοποιείται το πλήρες δυναμικό του ατόμου στην τάξη; Αν εγώ ως δάσκαλος δεν είμαι ο "τύραννος" της τάξης πώς το εκλαμβάνουν αυτό οι μαθητές; Ως έναν δάσκαλο που δεν νοιάζεται ή δεν είναι αρκετά ικανός; Και πώς ο δάσκαλος και ο μαθητής σέβονται το πλαίσιο της διδασκαλίας; Είναι εφικτή η δημοκρατία στην τάξη;

Θεωρώ πως είναι χρήσιμο ως εκπαιδευτικοί να θυμόμαστε ότι, αν και εκπαιδεύουμε χορευτές, περισσότερο από όλα βοηθούμε μοναδικούς ανθρώπους να αναπτύξουν τους εαυτούς τους σε ένα μονοπάτι που είναι μοναδικό και πολύ προσωπικό. Και παρόλο που είναι τόσο μοναδικό και προσωπικό περιλαμβάνει και την υπόλοιπη ανθρωπότητα και τον τρόπο που επικοινωνούμε και υπάρχουμε με αυτή.

Τέλος, θα ήθελα να αναφερθώ στο γεγονός ότι ο χορευτής δεν είναι αθλητής. Αυτό είναι μόνο μία πλευρά της τέχνης του για να μπορεί να κρατάει το σώμα-νου του γυμνασμένο και ικανό να αντέχει και να λιετουργεί σε συχνά δύσκολες συνθήκες του εργασιακού του περιβάλλοντος. Η εκπαίδευσή του όμως δεν είναι η ίδια με αυτήν του αθλητή ή του ακρο-βάτη, του γυμναστή ή κάποιου που ασχολείται με τις πολεμικές τέχνες ή του ζογκλέρ. Μπορεί να αντλήσει στοιχεία από τα παραπάνω, όμως δεν επαρκούν για μια πιο ολοκλη-ρωμένη και σφαιρική εκπαίδευση. Ο χορός είναι τέχνη και όχι άθλημα. Το να αναζητάμε την δύναμη και την αντοχή και τη μηχανική εκτέλεση χωρίς άλλα στοιχεία, όπως προαναφέραμε, αυτό δεν εγγυάται τον χορευτή-καλλιτέχνη. Ο καλλιτέχνης οφείλει να έρχεται σε επαφή και με άλλες τέχνες, να έχει αυθεντική επαφή με τον ψυχισμό του, τον εαυτό του, να είναι ειλικρινής. Ο χορευτής είναι απόλυτα εκτεθειμένος στο κοινό. Μπορεί να εκλεπτύνει τις κινήσεις του, και να τις γεμίζει ζωή, να χρησιμοποιεί τον χώρο και τον χρόνο ως δημιουργική ύλη. Προβληματίζεται, αναρωτιέται, αναστοχάζεται, εκφράζεται με άπειρους τρόπους μέσα από το βασικότερο μέσον από όλα: το ανθρώπινο σώμα. Γυμνό, εκτεθειμένο κι ευάλωτο. Εκεί βρίσκεται η δύναμη του καλλιτέχνη: στο ότι είναι τρωτός. Ο αθλητής καλείται να κερδίσει, πρέπει να είναι δυνατός, "αήττητος" (αν και είναι άνθρωπος κι επίσης τρωτός). Ο χορευτής-καλλιτέχνης αποταυτίζεται τη στιγμή της έκθεσης από οποιοδήποτε αποτέλεσμα ακόμα κι από τον ίδιο του τον εαυτό. Ο χορός δεν είναι πρωταθλητισμός. Παρόλο που σε κάποια επίπεδα μπορεί να λειτουργεί με αυτόν τον τρόπο. Ο άνθρωπος-χορευτής εκπαιδεύει τον εαυτό του για να χτίσει ένα εκφραστικό μέσο, ένα σώμα-νου-πνεύμα ακέραιο, πλήρες, δυνατό κι ανθεκτικό μέσα στην αντίφαση της τρωτότητάς του. Ταυτόχρονα εκλε-πτυσμένο, διαθέσιμο αλλά και ικανό να εκτείθεται. Ένα σώμα που ρισκάρει να εκφράζει αυτό που δεν λέγεται με άλλο τρόπο.

Υπάρχει ανάγκη των καλλιτεχνών για επικοινωνία με αυθεντικότητα και ειλικρίνεια. Η σημασία της απλότητας. Το να είσαι με τον εαυτό σου και να είσαι καλά στο σώμα σου. Να είσαι ικανός/ή να χτίζεις υγιείς σχέσεις με τους άλλους.

 

Πηγές:
- A Handbook for BODYWORK, Job's Body, by Deane Juhan, Published by Barrytown / Station Hill Press, Inc., Barrytown, NY, Edition 2003.
https://www.jobsbody.com/about/

- "The Axis syllabus universal motor principles", Frey Faust, 4η ,έκδοση, blurb.com, 2014

Ο Τίμος Ζέχας είναι χορευτής/performer, και δάσκαλος σύγχρονου χορού. Είναι απόφοι-τος της Ανώτερης Επαγγελματικής Σχολής Χορού "Νίκη Κονταξακη" κι έχει μελετήσει στο στούντιο της Trisha Brown στην νέα Υόρκη με υποτροφία από το Ίδρυμα Fulbright. Είναι πιστοποιημένος επαγγελματίας πρακτικών ενσωμάτωσης όπως Feldenkrais Practitioner, Δάσκαλος Pilates, Διπλωματούχος στο Somatic Perceptual Education (DBM), από το "Fernando Pessoa University" της Πορτογαλίας, Fascial Fitness Trainer και δάσκαλος Axis Syllabus μέλος του Διεθνούς Ερευνητικού Δίκτυου Axis Syllabus. Διδάσκει σύγχρονο χορό και σωματικές πρακτικές στην Ανώτερη Επαγγελματική Σχολή Χορού "Κέντρο Χορού & Τεχνών" στην Πάτρα καθώς και σε ελεύθερα μαθήματα, εργαστήρια και σεμινάρια στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Επίσης έχει συνεργαστεί με το Ίνστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής για την εκπόνηση οδηγού σπουδών για τον εκπαιδευτικό στο σύγχρονο χορό στα καλλιτεχνικά γυμνάσια.

Read 5931 times Last modified on Κυριακή, 09 Μαϊος 2021 21:23

Follow Us